CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH METOD PRACY
Z UCZNIEM GŁĘBKO UPOŚLEDZONYM UMYSŁOWO


Opracowanie:
Jolanta Biedrończyk - nauczycielka nauczania zintegrowanego


        Podstawowym celem wychowania każdego człowieka jest jego przygotowanie do samodzielnego życia - zgodnie ze swoimi potrzebami, możliwości, zainteresowaniami oraz oczekiwaniami otoczenia społecznego. Taki cel wyznacza zadania, które stawia się wychowaniu zarówno w domu rodzinnym jak i w różnego rodzaju placówkach opiekuńczo wychowawczych, terapeutycznych, czy kształcących. Zakres możliwości i zainteresowań osób głębiej upośledzonych umysłowo jest ograniczony. Zwężone są tu oczekiwania społeczne stawiane upośledzonym umysłowo, co powoduje dalsze ograniczenia ich życia i rozwoju. W tej sytuacji szereg potrzeb psychicznych tych osób, pozbawionych wspierania, wzbogacania, nie może się ujawnić.
W obliczu rozmaitości sylwetek dzieci upośledzonych umysłowo nauczyciel może zapewnić postęp w edukacji specjalnej, tylko poprzez specjalne środki wychowawcze i pedagogiczne. Nauczyciel - wychowawca specjalny musi być nastawiony na szukanie nowych pól i metod działania dla dobra dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo. Wychowanie specjalne jest raczej sztuką niż nauką. Oznacza to wielka rolę wychowawcy w poznaniu dziecka i dostosowania metod pracy do jego psychiki.
 

METODY PRACY Z OSOBAMI GŁĘBIEJ UPOŚLEDZONYMI UMYSŁOWO

        Metody pracy z osobami głębiej upośledzonymi umysłowo są różnorodne, a ich dobór zależny jest od trzech podstawowych czynników:
- celu i zadań oddziaływań,
- sytuacji podopiecznego (wieku, potrzeb, stopnia upośledzenia, możliwości o i ograniczeń)
- realnych warunków w jakich odbywa się praca (rodzaj placówki, np.: (przedszkole, szkoła, szkoła życia ...)
Można wyróżnić wiele kryteriów podziału metod. Metody te na ogół się nie wykluczają, a wręcz dopełniają.
Wobec osób z głębokim upośledzeniem umysłowym bardzo korzystna wydaje się metoda tzw. "pielęgnacji wychowującej", która polega na tym, że w normalny tok życia rodzinnego i opieki wplata się elementy kształtujące i usprawniające. W tym celu wykorzystuje się sytuacje pielęgnacyjne do wzmacniania rozwoju dziecka, np.: sytuacja karmienia, sytuacja mycia i przewijania (np.: m mówienie do dziecka, ukazywanie różnych możliwości poruszania się, utrzymywania równowagi, kształtowania współdziałania przy myciu....), sytuacje ubierania dziecka (np.: nazywanie części garderoby, składanie dziecka do pomocy poprzez przyjmowanie odpowiedniej pozycji, dokonywanie wyborów rozpoznawania odzieży itp.)
W stosunku do dzieci i młodzieży z umiarkowanym i znacznym upośledzeniem umysłowym wykorzystuje się dużo bogatszy zestaw metod oddziaływania pedagogicznego. W pedagogice tej nadal aktualne są metody różnego rodzaju zabaw - od manipulacyjnych, ruchowych po zabawy tematyczne; metody niedyrektywnej terapii zabawowej (zwłaszcza wobec dzieci lękliwych, z zaburzeniami zachowania), metoda Weronki Sherborne, metody nauczania podstawowych technik szkolnych - głownie czytania i pisania, metody terapii zajęciowej, terapii wspomagania, muzykoterapia, hiperterapia itp.
 

CHARAKTERYSTYKA NIEKTÓRYCH METOD PRACY PEDAGOGICZNEJ

Niedyrektywna Terapia Zabawowa
Terapia ta została oparta na koncepcji Virginii Axline. Zasadniczą cechą oddziaływań terapeutycznych, opartych na dowolnej zabawie dziecka, jest ich niedyrekrywność. Zadaniem terapeuty jest obserwacja czynności wykonywanych przez dziecko, obdarzanie dziecka jedynie uwagą niewartościującą.
Szczegółowe zasady postępowania w tej metodzie to:
- "Ustanowienie porozumienia" - nawiązanie kontaktu z dzieckiem.
- Całkowita akceptacja dziecka. Wyraża się ona w przestrzeganiu następujących reguł:
      * "podążaniu za dzieckiem", polegającym na podchwytywaniu przez terapeutę zabaw spontanicznie
          podejmowanych przez dziecko,
      * akceptacji: "odmowy" dziecka na propozycje zabaw kierowane przez terapeutę.
- Wytworzenie atmosfery swobody. Terapeuta nie krępuje spontanicznej aktywności dziecka.
- Rozpoznawanie i odzwierciedlanie uczuć dziecka.
- Szacunek wobec dziecka. Terapeuta pozostawia mu swobodę wyboru zabaw, nie wykonuje też za dziecko
   żadnych czynności.
- Dziecko kieruje samodzielnie zabawą.
- Nieprzyspieszanie terapii.
- Wprowadzanie ograniczeń. Granice swobody dziecka wyznaczone są przez:
      * zasadę zapewnienia mu bezpieczeństwa,
      * zasadę niedopuszczania do wyrządzenia krzywdy innym ludziom.
Stosowanie tych zasad pozwala na rozwijanie aktywności własnej dziecka. Niedyrektywna terapia zabawowa mobilizuje do samodzielnego podejmowania decyzji, pokonywania trudności, a tym samym sprawia, że rozwój emocjonalny dziecka przebiega harmonijnie.

Warunkowanie instrumentalne
Podstawowym celem stosowania tej metody jest likwidowanie niepożądanych zachowań (bez wnikania w ich przyczyny) oraz wyuczenie określonych zadań (dzieląc czynności na elementarne etapy). Środkiem do realizacji tego celu będzie stosowanie różnego typu wzmocnień. Realizacja tej metody powinna uwzględnić:
  - analizę zachowania
  - system wzmocnień
  - cel do realizacji
Niezbędne jest przy tym, aby pamiętać o następujących zasadach stosowania wzmocnień:
- Wzmacnianie jest czymś, co następuje bezpośrednio po pewnym elemencie zachowania i
   zwiększa prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia.
- Wzmacnianie pozytywne polega na tym, że po danym zachowaniu następuje "rzecz" przyjemna;
    w przypadku wzmocnienia negatywnego usuwamy "rzecz" nieprzyjemną.
- Należy stosować przede wszystkim wzmocnienia pozytywne.
- Wzmocnienia mogą być:
   a) pierwotne (np. jedzenie lub picie),
   b) wtórne - pieniądze, żetony,
   c) socjalne - pochwały, uwaga, uściski,
   d) stymulujące.
- W przypadku doboru wzmocnień pozytywnych należy kierować się przede wszystkim preferencjami osoby,
   z którą pracujemy.
- Wzmocnieniem może być określona czynność.
- Wzmocnienie powinno następować tylko po zachowaniach, które są pożądane.
- Wzmocnienia powinny być stosowane:
   a) dziecko zachowa się dobrze,
   b) bezpośrednio po tym, gdy wystąpi to zachowanie.
Warunkiem skuteczności tych oddziaływań jest: precyzja, systematyczność i konsekwencja w ich stosowaniu.

Nauczanie funkcjonalne
Opanowanie przez dziecko sprawności i umiejętności przydatnych w życiu codziennym oraz stworzenie możliwości doświadczania sukcesu to dwa podstawowe cele tych metod.
Główne założenia metod funkcjonalnych zawrzeć można w następujących sformułowaniach:
- Konieczność zaakcentowania roli działania i jego wyników.
- Wykorzystanie istniejących w dziecku sprawności.
- Umożliwienie mu funkcjonowania w maksymalnym zakresie kontaktów osobistych, społecznych
   i zawodowych.
- W nauczaniu dziecka, w trakcie tworzenia i realizacji programu pracy z nim, uwzględnia się kolejno
   wszystkie stadia prawidłowego rozwoju.
Od tego, czy nie zostanie pominięty żaden etap - zależeć będzie harmonijny rozwój. W metodzie tej stosuje się następujące grupy ćwiczeń:
- ćwiczenia czynności ruchowych;
- podstawowe ćwiczenia postrzegania;
- ćwiczenia koordynujące ruch i postrzeganie.

Snoezelen - Sala Doświadczania Świata
Zasadniczym celem stosowania Sal Doświadczania Świata w procesie rewalidacji osób głębiej upośledzonych umysłowo jest pobudzanie zmysłów, oddziaływanie na nie przy pomocy odpowiednio dobranych bodźców. A poprzez to wyzwolenie aktywności własnej osoby poddanej tej terapii oraz ułatwienie kontaktu z opiekunem.
To pobudzanie dotyczy wybranego zmysłu. Oddziałuje się nań podając osobie upośledzonej ściśle uporządkowane proste bodźce, np. dźwięki, barwne plamy w specjalnie do tego celu przygotowanych salach. Pozostawia się jej jednak swobodę co do wyboru tych bodźców, jak i czasu koncentrowania się na nich. Bodźce te są dobrane w taki sposób, by nie tylko stymulowały ludzkie zmysły, ale i umożliwiały miły odpoczynek połączony z biernym ich odbiorem.
Tworzy się tym samym łatwiejsze do zrozumienia dla osoby upośledzonej umysłowo środowisko. Daje się jej możliwość odprężenia oraz stwarza poczucie bezpieczeństwa. Ogranicza się zatem częstotliwość występowania różnego typu nie akceptowanych społecznie reakcji {chociażby zachowań agresywnych przybierających formę autoagresji lub agresji skierowanej na zewnątrz). Reakcje te bowiem mogą być skutkiem przebywania w "normalnym" świecie, pełnym chaosu i niezrozumiałych, niemożliwych do odczytania przez osobę upośledzoną umysłowo informacji.

Metody oparte o kontakt z ciałem
Doznania związane z odczuwaniem dotyku, ruchu, z tzw. bliskimi zmysłami, pojawiają się najwcześniej w życiu człowieka. Dlatego te są mu najlepiej znane, zapewniają skuteczne zaspokajanie potrzeby poczucia bezpieczeństwa. Pozwalają na zdobywanie informacji na temat swojego ciała, wyodrębnienie go z otoczenia, a co za tym idzie ułatwiają rozwój poznawczy.
Do metod opartych głównie o kontakt z ciałem zaliczyć można m.in.:
- Zabawy paluszkowe.
- Baraszkowanie.
- Programy Aktywności: świadomość ciała, kontakt i komunikacja (opr. rzeź M. i Ch. Knillów).
- Program dotyk i komunikacja (opr. przez Ch. Knilla).
- Metodę Ruchu Rozwijającego (opr. przez Weronikę Sherborne).
Podstawową zaletą opisanych poniżej metod jest ich naturalność i prosta. Wszystkie odwołują się do znanych z dzieciństwa zabaw i form kontaktu z małymi dziećmi.

Zobawy paluszkowe
Znane z dzieciństwa zabawy ("Idzie rak nieborak", "Sroczka kaszkę ważyła" i inne) posiadają bardzo dużą wartość dla rozwoju każdego człowieka, dostarczając dziecku doznań dotykowych pozwalają poznać własne ciało, poczuć jego odrębność, nawiązać niewartościujący kontakt z drugim człowiekiem. Zapewniają poczucie pewności i bezpieczeństwa, gdyż dziecko znając te zabawy potrafi przewidzieć rozwój zdarzeń.

Baraszkowanie
Kolejnym przykładem zabaw opartych o kontakt z ciałem jest baraszkowanie. Poprzez podrzucanie dziecka, siłowanie się z nim, huśtanie go, turlanie itp. można intensywnie stymulować zmysły, kładąc tym samym podwaliny pod wykształcanie się świadomości schematu ciała. Dziecko w ten sposób uczy się też wchodzić w kontakty z innymi ludźmi. Bardzo ważna dla rozwoju dziecka jest również swobodna, radosna atmosfera, która towarzyszy baraszkowaniu.

Programy Aktywności: świadomość dala, kontakt i komunikacja
Zostały stworzone przez Mariannę i Christophera Knillów. Podstawowym ich celem jest rozbudzenie aktywności osoby niepełnosprawnej, zachęcenie jej do działania i przejawiania własnej inicjatywy. Działania terapeutyczne oparte są na tworzeniu sposobności do doświadczania, nabywania i organizowania podstawowych informacji o sobie. Niezbędne do tego jest jednak stworzenie warunków, w których podopieczny będzie czuł się bezpiecznie, w których możliwe będzie wywołanie i utrzymanie jego uwagi. Dlatego np. po to, by osoba niepełnosprawna mogła rozpoznać sytuację, która za chwilę nastąpi - każdą aktywność poprzedzają i kończą specjalne dźwięki. Muzyka stanowi ważny element programu aktywności.
Programy zawierają opis sposobów notowania postępów w rozwoju podopiecznego, które to sposoby ujęte są w trzy następujące kategorie:
   a) uczestniczenie w zajęciach,
   b) uważność,
   c) występowanie zachowań zakłócających.

Dotyk i komunikacja
Program ten został opracowany przez Christophera Knilla. Jest przeznaczony dla rodziców, nauczycieli i in. dzieci, które posiadają różnego typu zaburzenia rozwojowe. Może być jednak wykorzystywany również w pracy z prawidłowo rozwijającymi się niemowlętami. Podstawowym założeniem tego programu jest oparcie działań stymulujących rozwój dziecka na zmyśle dotyku. Doświadczanie kontaktu fizycznego jest podstawą rozwoju związków z innymi ludźmi i komunikacji między nimi. Autor jednak zwraca uwagę, że na skuteczność oddziaływań nie będzie wpływała ilość, lecz jakość kontaktów, jakie ma dziecko z innymi ludźmi. Stąd ważniejsze jest powtarzanie tych samych sytuacji sprzyjających kontaktowi, niż stwarzanie coraz to nowych, nieznanych dziecku okazji do tego kontaktu.
Program zawiera wskazówki służące jak najlepszemu zaplanowaniu i przygotowaniu sesji kontaktu (poprzez określenie potrzeb partnera, podział odpowiedzialności za sesję kontaktu, dostosowanie tych spotkań do codziennych rytuałów i planu dnia, przygotowanie niezbędnego wyposażenia do prowadzenia sesji). Określona w nim jest również struktura poszczególnych spotkań i wskazówki praktyczne pomocne w pracy.
Podobnie jak w programach omawianych powyżej niebagatelną rolę w wyzwalaniu aktywności dziecka odgrywa specjalnie skomponowana muzyka.

Metoda Ruchu Rozwijającego
Ten opracowany przez Weronikę Sherborne system ćwiczeń wywodzi się z baraszkowania, naturalnej formy kontaktu rodzic - dziecko. Został on oparty na twierdzeniu, iż rozwój ruchowy jest podstawą do rozwoju poznawczego.
Podstawowym środkiem stosowanym w tej terapii jest ruch, który może spełniać różne funkcje:
   a) prowadzić do poznania własnego ciała,
   b) kształtować związek jednostki z otoczeniem fizycznym,
   c) wieść do wytworzenia się związku z drugim człowiekiem,
   d) prowadzić do współdziałania w grupie,
   e) ułatwiać bycie kreatywnym.
Poprzez zastosowanie odpowiednich zestawów ćwiczeń ruchowych tworzy się możliwość realizowania potrzeb psychicznych, a tym samym sposobność ujawnienia się własnej aktywności jednostki. Ważne dla osób upośledzonych umysłowo jest to, że znajomość mowy nie jest konieczna do uczestniczenia w tych ćwiczeniach. Bodźce kinestetyczne, odczucia związane z równowagą, dotykiem, odczuwaniem ruchu leżą u podstaw kształtowania się własnej tożsamości. Ćwiczenia służące kształceniu orientacji w przestrzeni pozwalają zdobywać odczucie pewności siebie, zaspokoić potrzebę bezpieczeństwa, a poprzez to zapobiec izolacji od otoczenia. Istotne dla rozwoju społecznego jest budowanie związków z drugim człowiekiem na podstawie wytworzonego wcześniej zaufania. Ruch może być również sposobem uzewnętrzniania przeżyć jednostki.

Integracja sensoryczna
Podstawę założeń opracowanej przez A.J. Ayres terapii stanowi zjawisko integracji czynności zmysłowych. Na proces ter składają się:
- odbiór bodźców za pomocą zmysłów,
- segregowanie - eliminowanie dokonywane w obrębie układu nerwowego, a także rozpoznawanie
   i przypisywanie odpowiednich znaczeń bodźcom,
- łączenie tych informacji z uprzednio odebranymi,
- kojarzenie ich z posiadanymi doświadczeniami czuciowymi lub ruchowymi,
- wytwarzanie odpowiednich reakcji adaptacyjnych na dane bodźce,
- zapamiętanie tych sposobów reagowania w celu przyszłego wykorzystania ich.
Przebieg procesu integracji zmysłów decydować będzie zarówno o jakość wykonywanych przez dziecko ruchów, rozwoju świadomości własnego ciała jak i o sposobie postrzegania świata. To zaś leży u podstaw kształtowania się wyższych czynności umysłowych.
Proces integracji sensoryczno-motorycznej nie zawsze jednak przebieg prawidłowo. W pracy z dziećmi głębiej upośledzonymi umysłowo możemy zaobserwować na poszczególnych etapach tego procesu różnego typ zaburzenia. Mogą one przybierać rozmaite formy, np. zaburzeń napięci mięśniowego, nadaktywności ruchowej, obniżonej koncentracji uwagi, żabi. rżeń koordynacji wzrokowo-ruchowej, trudności w rozwoju mowy, zaburzę zachowania.
Zasadniczym celem tej terapii jest wzbogacanie zdolności mózgu d dostrzegania bodźców płynących z otoczenia, do odczytywania i zapamiętywania ich oraz opartego na tej podstawie świadomego działania. Charakterystyczne jest to, że terapeuta nie jest skoncentrowany na efekcie terapii, lec na jej przebiegu - nie walczy z objawami, ale z ich przyczynami. Jego dział i nią, oparte na wynikach bardzo szczegółowej diagnozy (tzw. test południowe kalifornijski - SCSIT), obejmują przede wszystkim:
- odpowiednie przygotowanie środowiska zewnętrznego,
- dostosowanie do potrzeb dziecka prostej stymulacji zmysłów (przede wszystkim czucia głębokiego i dotyku),
- polisensoryczną stymulację,
- motywowanie dziecka do podejmowania wysiłku.

Muzykoterapia
Obejmuje ona dwie grupy oddziaływań: muzykoterapię receptywną, polegającą na wykorzystaniu wpływu muzyki na psychofizyczny rozwój człowieka oraz muzykoterapię aktywną, łączącą dobierane bodźce dźwiękowe z aktywnością ruchową.
Muzyka jest jednym z najstarszych sposobów uzewnętrzniania ludzkich przeżyć i emocji. Stwarza możliwość oddziaływania nie tylko na wybrane sfery funkcjonowania, ale i na człowieka jako na jedność ciała, umysłu i ducha, gdyż łączy oddziaływania na:
- sferę ruchową,
- procesy poznawcze jednostki,
- procesy emocjonalne,
- sferę społeczną.
Muzyka uwrażliwia na odbiór bodźców z otoczenia, wpływa na rozwój świadomości własnego ciała, koncentracji uwagi, pamięć, wyobraźnię. Pobudza ciało w zakresie ruchów dowolnych. Kształtuje rozwój gracji ruchów, poczucie sprawstwa, umiejętność współdziałania w grupie. Może mieć także wpływ na kształtowanie się dyspozycji twórczych.
Muzyka jest jednym z niewerbalnych sposobów wyrażania siebie, daje możliwość odbioru miłych i przyjemnych doznań, może być źródłem odprężenia, pomaga przezwyciężać monotonię, nawiązywać kontakt z drugim człowiekiem. Te cechy czynią ją szczególnie atrakcyjną dla ludzi upośledzonych umysłowo. W trakcie zajęć muzykoterapeutycznych mają oni możliwość przeżycia i doświadczenia czterech podstawowych sytuacji terapuetycznych:
- odreagowania,
- rytmizacji,
- relaksacji,
- aktywizacji.
Jest to więc kolejna metoda, przy pomocy której można tworzyć sytuacj dostarczające sposobności do zaspokajania potrzeb psychicznych oso głębiej upośledzonych umysłowo.

Hipoterapia
Jedną z najbardziej naturalnych metod znajdujących zastosowanie w prac z dziećmi głębiej upośledzonymi umysłowo jest hipoterapia. Jest to metod rehabilitacji ruchowej prowadzona przy udziale konia. Koń nie jest jeszcze jednym martwym przyrządem do ćwiczeń, ale istotą żywą z którą kontakt stanowi dla dziecka niewątpliwą atrakcję. Efekty hipoterapii nie ograniczają się jedynie do korzyści somatycznych. Oprócz bowiem widoczni poprawy pewności i sprawności ruchowej, rozluźnienia mięśni spastycznych wzrostu siły, poprawy koordynacji i odruchów równoważnych, czynności układu krążenia i oddychania dają się zauważyć korzyści związane z funkcjonowaniem psychicznym. Wzrasta u dziecka poczucie samodzielności, odwaga zwiększa się stopień koncentracji uwagi, motywacja do działania staje się silniejsza, rośnie poczucie własnej wartości.
Dzieje się tak, gdy organizm dziecka, przede wszystkim zaś sfera rozwój psychomotorycznego jest wszechstronnie stymulowana podczas jazdy konnej. Oddziaływanie jej ukierunkowane jest głównie na tzw. zmysły bliskie - czucie powierzchniowe, głębokie, odczuwanie ruchu. Duże znaczenie dla rozwoju ruchowego ma ćwiczenie koordynacji, równowagi. W przypadku wzmożonego napięcia mięśniowego jazda konna działa rozluźniające, zaś n obniżone napięcie mięśniowe wpływa pobudzająco, wzmacniając siłę mięśni. Ta forma terapii sprzyja rozwojowi aktywność poznawczej dziecka, gdyż ma ono okazję pełniejszego kontaktu z przyroda uczy się patrzeć na świat z innej perspektywy. Jazdę konną wykorzystuje się również do ćwiczeń mowy, orientacji przestrzennej i poznawania schemat własnego ciała.
Istnieją jednakże liczne przeciwwskazania, jeżeli chodzi o udział w tej formie terapii. Są to np.:
- łamliwość kości, zwichnięcia lub inne zaburzenia pracy stawów bić dr owych,
- skrzywienia kręgosłupa,
- niektóre wady wzroku,
- epilepsja,
- uczulenie na zapach końskiej sierści.

Metoda Domana
Ta metoda, stworzona i stosowana w Instytutach Osiągania Ludzkich Możliwości wykorzystywana jest nie tylko do usprawniania dzieci z uszkodzeniami mózgu, ale również w stymulacji rozwoju umysłowego, społecznego i fizycznego dzieci zdrowych.
U podstaw tej metody leży przekonanie o tym, że:
- Jeżeli przyczyną zaburzonego rozwoju dziecka jest uszkodzenie mózgu to oddziaływania usprawniające powinny być adresowane do mózgu. Nie należy zwalczać objawów, ale leczyć uszkodzony mózg.
- Struktura anatomiczna mózgu jest wspólna dla wszystkich ludzi. Jednak rozwój mózgu zależy także od wpływu środowiska zewnętrznego, od tego, jak często, z jaką intensywnością i jak długo stymulowane są zmysły, rozwój ruchowy, mowa i zdolności manualne dziecka.
Opracowanie programu usprawniania tą metodą jest poprzedzone szczegółowym badaniem dziecka według tzw. profilu rozwojowego. Pozwala on ocenić rozwój dziecka w obrębie funkcji: czuciowych - poznawczych (wzrok, słuch, dotyk) i ruchowych - wykonawczych (motoryka, mowa, sprawność manualna). Kolejny etap stanowi porównanie otrzymanych wyników ze wskaźnikami charakteryzującymi prawidłowy rozwój dziecka. Nie jest to jednak jednorazowa diagnoza. Dokonywana ponownie w trakcie terapii pozwala obserwować postępy dziecka. W wyniku tej diagnozy powstaje indywidualny program usprawniania. Nie określa się w nim górnej granicy osiągnięć dziecka.
Praca tą metodą polega na dostarczaniu uszkodzonemu mózgowi bodźców, które cechują się dużą intensywnością, częstotliwością i długim czasem trwania, a także na wymuszaniu określonych reakcji ze strony dziecka. Usprawnianiu i stymulacji podlegają sfery: ruchowa, fizyczna, intelektualna oraz emocjonalno-społeczna. Celem oddziaływań dotyczących sfery ruchowej jest nauczenie dziecka samodzielnego poruszania się. Środkiem do osiągnięcia tego celu jest przede wszystkim dotykowe programowanie złożonych ruchów - pełzania, raczkowania, poprawnego chodzenia. Działanie ukierunkowane na sferę fizyczną zmierza do osiągnięcia przez dziecko idealnego stanu zdrowia. Cel ten realizuje się poprzez stosowanie odpowiedniej diety oraz specjalny program oddechowy, który służy wypracowaniu prawidłowego wzorca oddychania - głębokiego i regularnego.
Intensywna, wielozmysłowa stymulacja umysłu dziecka, nauka czytania i liczenia, poszerzanie jego wiedzy oparte na przekazywaniu ściśle określonych bitów informacji służy jak najpełniejszemu rozwojowi intelektualnemu.
Natomiast wpływanie na rozwój emocjonalno-społeczny polega na umożliwieniu dziecku kontaktów z rówieśnikami, przy jednoczesnym podawaniu mu informacji na temat zasad i norm współżycia w grupie. Stosuje się też tzw. trening sytuacyjny, podczas którego dziecko uczy się różnego typu zachowań i umiejętności społecznych niezbędnych do utrzymywania prawidłowych kontaktów z innymi ludźmi. Głównymi rehabilitantami - wykonawcami tego programu są rodzice, zwykle matka, i to oni muszą zaangażować się bez reszty w usprawnianie dziecka. Pomocą im służą Instytuty Osiągania Ludzkich Możliwości dokonujące diagnozy dzieci oraz ustalające na jej podstawie ewentualne zmiany w programach rehabilitacji.

Metoda Marii Montessori
Maria Montessori stworzyła koncepcję wychowania i kształcenia dzieci w oparciu o idee nurtu "nowego wychowania". Dzieciństwo według nie to bardzo ważny i niepowtarzalny moment dla kształtowania się osobowość każdego człowieka. W okresie tym bowiem dziecko pełne jest wewnętrzne siły, która sprawia, że jest ono aktywne, zdobywa nowe doświadczenia rozwija się.
W rozwoju psychofizycznym dziecka Maria Montessori wyróżniła trzy charakterystyczne stadia. Dziecko najpierw poznaje siebie. Przeżyte doświadczenia pozwalają mu wyodrębnić własną osobę z otoczenia. Następnie odkrywa środowisko zewnętrzne. Kontakt z przyrodą ożywioną i nieożywioną; stanowi dla niego źródło cennych informacji. W ostatniej fazie rozwojowe aktywność dziecka ukierunkowana jest na kontakt z drugim człowiekiem a także na nabywanie umiejętności niezbędnych do pełnienia ról społecznych. Czas pojawienia się i przebieg opisanych faz zależy od indywidualnych właściwości dziecka, takich jak: absorbująca psychika, okres szczególnej wrażliwości i polaryzacja uwagi.
Absorbująca psychika to cecha, która umożliwia mimowolne uczenie się już od pierwszych miesięcy życia. Niemowlę chłonie całkowicie bezkrytyczni wrażenia docierające ze świata. Przeżyte doświadczenia są bazą, na której tworzy obraz własnej osoby oraz obraz tego, co do niej już nie należy, a c buduje świat zewnętrzny.
Okres szczególnej wrażliwości jest momentem pełnej gotowości dziecka do nabywania określonych umiejętności (np. mowy, chodzenia), bądź zdobywania wiedzy o świecie. Naturalna, wewnętrzna potrzeba wyznacza kierunek aktywności własnej. Dziecko uczy się chętnie, bez wysiłku i bardzo efektywnie.
Polaryzacja uwagi występuje wówczas, gdy uczeń długo i z zaangażowaniem poznaje jeden przedmiot, czynność lub zjawisko. Mająca swoje źródła w ciekawości świata samodzielna aktywność sprawia, że dziecko poznaje go w sposób wnikliwy i dokładny.
Proces dojrzewania zależy jednak nie tylko od zadatków wewnętrznych, ale także od środowiska, w którym dziecko przebywa. Tworzenie optymalnych dla rozwoju dziecka warunków zewnętrznych to podstawowe zadanie nauczyciela. We właściwie przygotowanym otoczeniu dziecko:
- swobodnie bawi się i uczy;
- samodzielnie decyduje o tym, co, w jakim czasie, tempie i miejscu chce robić (jedynym, ale za to
   bardzo ważnym ograniczeniem tej wolności jest zasada nie wyrządzania krzywdy drugiemu człowiekowi);
- przebywa w uporządkowanej przestrzeni - jest to "mały świat" dostosowany do "małego dziecka", rządzący
   się jednak elementarnymi prawami natury;
- może samodzielnie pracować na tzw. materiale rozwojowym (dokładnie opracowane pomoce
   dydaktyczne wspierające rozwój psychofizyczny dziecka).
Materiał ten jest zgrupowany w czterech podstawowych kategoriach:
1) materiał dnia praktycznego, który umożliwia poznawanie siebie i najbliższego otoczenia,
    nabywanie umiejętności samoobsługowych;
2) materiał sensoryczny - pozwalający kształcić zmysły;
3) materiał akademicki wspomagający rozwój języka, umiejętności matematycznych, edukację
    kosmiczną (poznawanie wszechświata i miejsca, jakie zajmuje w nim człowiek);
4) materiał artystyczny umożliwiający rozwijanie twórczej aktywności dziecka.
W tak przygotowanym środowisku pedagog jest bacznym obserwatorem poczynań dziecka. Ingeruje tylko wówczas, gdy potrzebuje ono pomocy z jego strony.
Cechą charakterystyczną klas prowadzonych metodą M. Montessori jest niejednorodność przebywających w nich uczniów. Do jednej klasy uczęszczają dzieci będące w różnym wieku, na różnych etapach rozwoju. W takiej grupie dziecko ma sposobność pomagania innym i akceptowania ich odmienności.

PODSUMOWANIE
Propozycji metod jest bardzo wiele. Jest charakterystyczne, że w różnych placówkach dominują inne metody, np.: w przedszkolu specjalnym czy integracyjnym główną metodą jest zabawa, w szkole życia główną metodę stanowi ćwiczenie poprzez oddziaływanie praktyczne możliwe w naturalnych warunkach. Praca więc odbywa się na naśladowaniu, doświadczeniu, przeżywaniu.
W doborze metod powinniśmy wziąć pod uwagę:
- powinny one być dobierane zawsze indywidualnie,
- należy się liczyć z możliwościami percepcji osób upośledzonych
- musza być podporządkowane celowi, a więc odpowiadać temu, czemu maja faktycznie służyć,
- powinny respektować zasadę stopniowania trudności.
Od doboru odpowiednich form, środków, współpracy różnych osób, a przede wszystkim metod uzależnione jest powodzenie nauczyciela - terapeuty w pracy pedagogicznej.



LITERATURA:

Bogdanowicz M., Kisiel B., Przasnyska M., Metoda Weroniki Sherborne w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka.
Bokus B., Niedyrektywna terapia zabawowa - koncepcja V.M. Axline, "Psychologia Wychowawcza" 1979 nr 5
Dykcik W., Pedagogika specjalna, praca zbiorowa.
Grut J., Programy M. i Ch. Knillów w terapii dzieci z zaburzeniami w rozwoju, w: Rewalidacja,
Janosz B., Zajęcia muzyczno-rytmiczne w szkole życia.
Kopeć D., Metody terapii dzieci upośledzonych umysłowo oparte o kontakt z ciałem, w: Sytuacja życiowa dziecka niepełnosprawnego w rodzinie.
Minczakiewicz E., Wychowanie i nauczanie dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym - wybrane zagadnienia.
Wyczesany J., Pedagogika upośledzonych umysłowo.