PRACA DYDAKTYCZNO - WYCHOWAWCZA
Z DZIECKIEM NIEPEŁNOSPRAWNYM INTELEKTUALNIE


Opracowanie: Mariola Filas


 

"Jeżeli otrzymałeś czegoś więcej
niż inni w postaci dobrego zdrowia,
uzdolnień, energii, sukcesów,
radosnego dzieciństwa, harmonijnej
atmosfery domowej, nie traktuj tego
jako oczywiste.
Należysz do ludzi szczęśliwych
a zatem powołany jesteś,
aby wiele ofiarować innym..."
/ Albert Schweitzer /

Celem świadomych oddziaływań dyd. - wych. w stosunku do uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi jest odpowiednie rozpoznanie tych potrzeb. Jest to jeden z elementów współczesnej diagnozy i obowiązującego programu nauczania. Potrzeby specjalne to wszystkie potrzeby dziecka wynikające z jego funkcjonowania, w tym z rodzaju niepełnosprawności. Rozpoznając potrzeby specjalne u swoich uczniów, nauczyciel powinien poznać dziecko poprzez zbieranie informacji z różnych obszarów jego funkcjonowania, a więc: sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, zainteresowań, poprzednich doświadczeń dziecka, wiadomości i umiejętności.

Podstawą pracy dydaktyczno -wychowawczej z dzieckiem o obniżonej sprawności intelektualnej jest obecnie program szkoły masowej. Treści programowe są zatem jednakowe i obowiązkowe dla wszystkich uczniów w klasie, jednakże w przypadku uczniów z niepełnosprawnością intelektualną konieczna jest ich modyfikacja w zależności od możliwości danego dziecka.

DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ

Wśród uczniów szkoły masowej można spotkać dzieci, które nie są w stanie bez specjalnej pomocy sprostać wymaganiom programowym, są one określane mianem "dzieci z trudnościami w uczeniu się" stąd konieczność modyfikacji tych programów w zależności od dynamiki rozwoju dziecka, przebiega on bowiem w sposób nietypowy, odmienny, dysharmonijny. Odmienność ta polega na tym, iż osiągnięcia rozwojowe dzieci w jednych funkcjach można określić jako bardzo wysokie, podczas gdy w innych jako niskie, a nawet bardzo niskie.

Dokonując charakterystyki uczniów z trudnościami w uczeniu się należy podkreślić, że termin ten odnosi się najczęściej do dzieci, które:

  • cechują się poziomem intelektualnym w granicach normy, nieco poniżej i także powyżej niej,
  • przejawiają zaburzenia w zakresie jednego lub więcej podstawowych procesów psychicznych tzn. w sferze procesów orientacyjnych, poznawczych, motorycznych,
  • trudności w uczeniu się przybierają różną postać, powiększają się i nasilają, gdy brak właściwego postępowania z dzieckiem i redukują się oraz osłabiają, gdy dziecko uzyskuje odpowiednią pomoc,
  • wymagają - w celu ich złagodzenia lub usunięcia - całkowicie odmiennego, specjalnego postępowania w procesie kształcenia i wychowania.

Tak więc podstawowym problemem tych dzieci jest fakt, iż częściej niż rówieśnicy - z trudem radzą sobie z pewnego typu zmianami w otoczeniu fizycznym i społecznym, a więc znacznie trudniej ( czasami wcale ) przystosowują się do tych zmian a w konsekwencji nie najlepiej funkcjonują tzn. czują się gorzej i nie spełniają w zadawalającym stopniu wielu wymagań oraz stawianych im oczekiwań.

To jak dziecko poradzi sobie ze zmianami wokół niego, czy się do nich dostosuje, czy nie, czy sprosta stale pojawiającym się nowym oczekiwaniom formułowanym przez otaczających je ludzi, czy nie zależy jednak nie tylko od niego samego, od możliwości jego organizmu. Zależy przede wszystkim od dorosłych, i to od ważnych dla niego dorosłych ( rodziców i nauczycieli ), a w miarę dorastania także od stosunków z rówieśnikami. Tworzony przez innych ludzi wokół dziecka, szczególnie właśnie przez osoby znaczące klimat, atmosfera emocjonalna decydują o jego rozwoju - i to zarówno o kierunku tego rozwoju, jak i o jego tempie i dynamice. Zatem to od innych ludzi zależy czy dziecko poradzi sobie z trudną sytuacją tzn. opanuje jeszcze jeden sposób na dobre, skuteczne zachowanie, czy też sobie nie poradzi i w efekcie nauczy się jeszcze jednego sposobu ucieczki z trudnej sytuacji. Zasadniczym problemem dzieci z trudnościami w uczeniu się jest, jak sama nazwa wskazuje utrudnione radzenie sobie z wymaganiami szkolnymi, nie są to jednak dzieci upośledzone umysłowo ani nawet opóźnione w rozwoju lecz nieco wolniej , ale przede wszystkim inaczej rozwijające się. Mogą natomiast stać się dziećmi upośledzonymi w rozwoju, jeżeli otaczający je ludzie nie zauważą tej inności i nie dostosują do niej swojego postępowania. Zaburzenia w zachowaniu oraz trudności w uczeniu mogą dotyczyć:

  • sfery ruchowej i mowy, a więc dziecko nie opanowało w pełni różnych umiejętności związanych z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktu z innymi ludźmi, jest mało sprawne i mało zaradne;
  • sfery poznawczej, dziecko nie w pełni prawidłowo odbiera i przetwarza stale napływające z własnego organizmu i z otoczenia informacje, ma trudności ze skupieniem uwagi czy korzystaniem z własnych doświadczeń ( utrudnione przypominanie );
  • sfery jego przeżyć, czyli kontroli nad emocjami, odporności na podwyższone w sytuacjach trudnych napięcie emocjonalne. Dziecko jest więc albo nadaktywne emocjonalnie, tzn. reaguje bardzo silnie na drobne nawet trudności w działaniu, na trudności z kontrolowaniem swoich emocji, często przechodzi od jednego do drugiego stanu emocjonalnego w sposób dla dorosłego niezrozumiały, albo też dziecko sprawia wrażenie jakby go nic nie interesowało, jest ciche i spokojne; jego reakcje emocjonalne są słabo zróżnicowane, także nieadekwatne do sytuacji.

Natomiast zakłócenia w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego u tych dzieci stanowi:

  1. rozpraszalność uwagi,
  2. nadruchliwość,
  3. perseweracja, czyli trudności w przechodzeniu z jednej aktywności w drugą.

Charakteryzując dzieci z trudnościami w uczeniu się , które można określić mianem dzieci z pogranicza między prawidłowym funkcjonowaniem a upośledzeniem umysłowym, należy podkreślić iż istnieje szereg właściwości wskazujących i ułatwiających rodzicom i nauczycielom zorientowanie się , co stanowi podstawową trudność dla dziecka, co jest jego główny problem, a co tylko dodatkiem, tzn. pojawia się sporadycznie, w pewnych okolicznościach:

1)
  • dziecko odczytuje wyraz KOS jako SOK,
  • odczytuje b jako p; d jako p; b jako d; n jako u,
  • w głośnym czytaniu opuszcza, dodaje, zniekształca słowa, np. się odczytuje jako nie,
  • według opinii słuchającego, umie przeczytać tekst ( bo szybko domyśla się, o co w nim chodzi dalej ),ale z trudem odczytuje wskazane palcem słowo, z trudem też wymienia kolejne składające się na dane słowo litery;
2)
  • przepisując z tablicy, pisze w zeszycie 82 zamiast28,
  • wykonuje poprawnie dodawanie i odejmowanie w pamięci, ale ma trudności z zapisaniem wyników,
  • nagle ( dla dorosłego ) nie umie wykonać jakiegoś działania, które wykonywało poprawnie poprzedniego dnia, np. w ogóle nie pamięta tabliczki mnożenia, którą -
  • zdawałoby się - już dobrze opanowało,
  • zapytane po chwili o to samo udziela nieprawidłowej odpowiedzi, choć poprzednio była to odpowiedź poprawna;
3)
  • dziecko często udziela tej samej odpowiedzi na kilka różnych pytań, zadawanych kolejno po sobie,
  • rysuje stale to samo i nie potrafi tej czynności przerwać, np. rysuje kilka takich samych obiektów koło siebie np. statki, domki...,
  • zadaje niekończące się pytania, zanudza nimi otoczenie, ale wcale nie wydaje się być zainteresowane uzyskaniem na nie odpowiedzi, udzielona odpowiedź nie ma większego wpływu na treść następnego pytania;
4)
  • dziecko ma szeroko rozbudowane słownictwo, jest ono zbliżone do słownictwa otaczających je dorosłych , ale ma spore trudności z określeniem, np. czasu danego czasownika albo z wypisaniem z czytanki wszystkich przymiotników i przysłówków,
  • zaczyna mówić jak gdyby "od połowy myśli",
  • myli określenia typu wczoraj i dzisiaj;
5)
  • w wielu sytuacjach mówi bardzo głośno i swobodnie, nie zauważając, że komuś może to przeszkadzać albo że tak nie wypada,
  • jest niekiedy bardzo gadatliwe, dorosłemu zwykle trudno uciszyć je czy skierować jego uwagę na coś innego,
  • śmieje się, często niezbyt adekwatnie do sytuacji;
6)
  • bardzo szybko rozprasza się, nawet pod wpływem drobiazgów, bardzo słabych bodźców, jego uwaga jest bardzo delikatna i krucha,
  • jednocześnie jest bardzo nieuważne, z trudem skupia się, z trudem koncentruje swoja uwagę nawet na rzeczach bardzo dla niego ważnych, np. cierpliwym wysłuchaniu polecenia czy wyjaśnienia nauczyciela dotyczącego sposobu działania w trakcie pisania sprawdzianu ( co i jak zrobić ).

Generalnie trudności dziecka dają się sprowadzić do następujących :

  • dziecko patrzy, a nie dostrzega tego, co najważniejsze , czy też tego, o co akurat chodzi dorosłemu / przywiązuje zbyt wiele uwagi do zbyt wielu rzeczy naraz /;
  • dziecko słucha, ale znów nie dociera do niego, to co ma dotrzeć zgodnie z intencją dorosłego/ jeżeli nawet koncentruje się na czymś, to na bardzo krótko i bardzo powierzchownie /;
  • dziecko niewiele pamięta z tego, co mu się tłumaczy, nie może sobie czegoś przypomnieć akurat wtedy, gdy tego oczekuje dorosły;
  • dziecko nie robi tego, co akurat ma robić, ani w taki sposób, jak się od niego oczekuje;
  • reaguje często zbyt silnie całym sobą - i ciałem i umysłem / osłabiona jest kontrola motoryczna /.

Nie wszystkie wyżej wymienione grupy przejawów świadczą jednoznacznie o tym, iż mamy do czynienia z dzieckiem "z pogranicza". Jednakże:

  • im więcej takich przejawów dotyczy dziecka,
  • im bardziej są one nasilone i nasilają się w miarę upływu czasu,
  • im dłużej trwają, utrzymują się,
  • im bardziej powiązane są z występowaniem określonych sytuacji zewnętrznych, tym większa pewność, iż mamy do czynienia z dzieckiem z trudnościami w uczeniu się, które może być niekiedy bardzo nieszczęśliwe, zmęczone i obciążone, bowiem jest zmuszone do podejmowania wielu prób poradzenia sobie i spełnienia wszystkich oczekiwań stawianych mu przez dorosłych, jednakże często bez pozytywnego skutku.

Dokonując charakterystyki problemów, na które napotykają dzieci z trudnościami w uczeniu się - ze względu na dominujący typ objawów wyróżnia się :

  1. Zespół niezgrabności ruchowej.
  2. Zespoły nadpobudliwości psychoruchowej:
    1. nadruchliwość,
    2. nadpobudliwość emocjonalna,
    3. nadpobudliwość poznawcza.
  3. Swoiste trudności w uczeniu się:
    1. zaburzenia uczenia się czytania / dysleksja /,
    2. zaburzenia uczenia się pisania / dysgrafia /,
    3. zaburzenia uczenia się matematyki / dyskalkulia /.

Jak nauczyciel powinien reagować na potrzeby ucznia z trudnościami w czytaniu i pisaniu?

  • stosować metody odpowiednie do potrzeb i możliwości każdego ucznia,
  • zapewnić trening usprawniający zaburzone czynności,
  • uczniom leworęcznym zapewnić odpowiednie narzędzia do pisania,
  • nie stawiać uczniów w zbyt trudnych dla nich sytuacjach,
  • nie dopuścić do wystąpienia blokady emocjonalnej,
  • wygospodarować trochę czasu tylko dla konkretnego ucznia,
  • zapewnić zajęcia dodatkowe,
  • uwzględnić indywidualizację treści nauczania /opracować indywidualny program nauczania dostosowany do możliwości danego dziecka /,
  • zapewnić odpowiedni system oceniania / ocena ma informować o postępach, nie może być karą za błędy /,
  • w odpowiedni sposób poinformować klasę, dlaczego zajmujemy się uczniem w sposób szczególny,
  • współpracować z rodzicami.

DZIECI UPOŚLEDZONE UMYSŁOWO W STOPNIU LEKKIM

Upośledzenie umysłowe lekkiego stopnia jest złożonym, dynamicznym zjawiskiem, w którym współgrają różne czynniki, powodujące niewydolność czynności umysłowych. Różnorodność dzieci lekko upośledzonych umysłowo powoduje, że ich charakteryzowanie jest nie tylko trudne, ale też zawsze nadmiernie uogólniane, również rozpoznanie upośledzenia umysłowego lekkiego stopnia stwarza często poważne trudności. Wynikają one między innymi z podobnych objawów zachowania się dziecka zaniedbanego i upośledzonego umysłowo, ponieważ często warunki środowiskowe, z których dziecko pochodzi, mogą wpłynąć niekorzystnie na jego rozwój ogólny. W populacji upośledzonych umysłowo najliczniejszą grupę stanowią właśnie upośledzeni w stopniu lekkim, jest to najłagodniejsza forma niedorozwoju umysłowego. Charakteryzując dzieci lekko upośledzone należy wyróżnić trzy rodzaje uwarunkowań upośledzenia umysłowego lekkiego stopnia, polegających na:

  1. istnieniu zmian (organicznych np. uszkodzenia tkanki nerwowej) w ośrodkowym układzie nerwowym,
  2. istnieniu zmian w ośrodkowym układzie nerwowym przy jednoczesnym oddziaływaniu patogennych czynników środowiska rodzinnego,
  3. oddziaływaniu patogennych czynników środowiska rodzinnego.

Tak więc specyfika dzieci upośledzonych umysłowo polega przede wszystkim na tym, że miały one znacznie gorsze niż przeciętne warunki rozwoju w sensie zarówno biologicznym, jak i społecznym.

Organizując odpowiednie oddziaływania wychowawcze i nauczające należy uwzględnić trzy aspekty charakterystyki dzieci lekko upośledzonych umysłowo:

  1. Stosunek do własnego upośledzenia.
  2. Odmienność w podstawowych obszarach funkcjonowania, tj. w myśleniu, mowie i motoryce.
  3. Problemy związane z zachowaniem społecznym.

STOSUNEK DO WŁASNEGO UPOŚLEDZENIA

Z obserwacji wynika, że lekko upośledzone dzieci niekiedy doznają odrzucenia przez rówieśników już w wieku przedszkolnym. Jeśli tak się dzieje, to wynika to z nieodpowiednich oddziaływań wychowawczych osób dorosłych, a przyczyną odrzucenia bywa częściej podpadające zachowanie, zaniedbany wygląd dziecka, niż jego funkcjonowanie intelektualne. Małe dziecko nie zdaje sobie jednak sprawy z tego, że jest oceniane jako "inne i - nie rozumiejąc dlaczego dzieci nie chcą się z nim bawić, dlaczego przezywają je i wyśmiewają - staje się rozdrażnione, lękliwe lub agresywne. Okresem krytycznym dla dziecka lekko upośledzonego umysłowo jest rozpoczęcie nauki szkolnej. Najczęściej dopiero wtedy spostrzegana jest jego odmienność w tempie oraz sposobie uczenia się, o czym dziecko dowiaduje się od osób dorosłych, a także od rówieśników. Świadomość własnej, "gorszej" odmienności staje się coraz bardziej wyraźna. Częste niepowodzenia czy to szkolne, czy rówieśnicze, lekceważące traktowanie dziecka przez dorosłych, naruszające niekiedy jego poczucie godności, częste poczucie braku bezpieczeństwa wskutek niepełnego rozumienia poleceń, poczucie zagubienia w nowych i nieznanych sytuacjach, przy silnej potrzebie akceptacji - wszystko to są czynniki kształtujące podejście i stosunek do własnego upośledzenia. Świadomość własnych ograniczeń dzieci upośledzonych intelektualnie wzrasta wraz z wiekiem dlatego należy pamiętać, że reakcja młodzieży na uświadomienie sobie tego faktu (tzn. "gorszej" grupy społecznej, ograniczonego wyboru zawodu bezrobocia itp.) może być różna i zależy w dużej mierze od wsparcia, jakie otrzymuje w środowisku rodzinnym i poza nim, a także w szerszym środowisku społecznym. Część młodzieży upośledzonej umysłowo popada w bierność i przyjmuje zdarzenia losu z rezygnacją. Nieliczni próbują popełnić samobójstwo, inni aktywnie szukający dla siebie społecznej akceptacji, przystępują do grup dewiacyjnych, często popadając w nałogi. Istnieje jednak liczna grupa, która wchodzi w dorosłe społeczeństwo w taki sposób, że ich odmienność jest niezauważalna.

MYŚLENIE, MOWA I MOTORYKA

Zaburzenia w zakresie tych trzech funkcji tworzą specyficzny obraz dzieci lekko upośledzonych umysłowo.

MYŚLENIE
  • Dzieci wykazują trudności w ujmowaniu związków i różnic pomiędzy zjawiskami,
  • mają problemy z uchwyceniem istoty jakiegoś zdarzenia, przy opowiadaniu czy oglądaniu filmu gubią "wątek",
  • mają utrudnione zrozumienie nowych zadań,
  • przejawiają trudności w przestawianiu się z jednej czynności umysłowej na inną,
  • cechują się małą pomysłowością, nie poszukują rozwiązań, są myślowo bierne, starają się naśladować innych, nie wykazują zainteresowań poznawczych,
  • wolniej, mniej dokładnie i w węższym zakresie odbywa się proces spostrzegania,
  • wyobrażenia są mniej dokładne a także słabsza pamięć,
  • dzieci te mają zredukowaną zdolność do abstrakcyjnego myślenia: analizy, syntezy, uogólnień, dominuje zatem myślenie konkretno-obrazowe,
  • proces uczenia jest u nich spowolniony i ograniczony czasowo - występuje nieregularna dynamika uczenia się.
MOWA

Niezależnie od takich czy innych wad wymowy, mowa dzieci lekko upośledzonych umysłowo charakteryzuje się przede wszystkim ubogim słownictwem i trudnościami w uzewnętrznianiu swoich myśli. Mówią często ułamkami zdań, posługują się rzeczownikami i czasownikami, a rzadziej przymiotnikami. Również rozumienie innych ludzi jest utrudnione, szczególnie wówczas, gdy dziecko nie ma z nimi kontaktu ( np. teksty nagrane na taśmę są z trudem odbierane i komentowane ). Dzieci upośledzone odbierają przede wszystkim ruch, dynamikę, jaskrawość zdarzeń ( dźwięk i barwę ).

MOTORYKA

U osób upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim obserwujemy zarówno zaburzenia dotyczące globalnej motoryki, jak i koordynacji zmysłowo ruchowej. Szczególnie charakterystyczne są : hiperaktywność i dyspraksja. Hiperaktywność jest to zespół trwałego niepokoju i nieuwagi. Dzieci hiperaktywne mają trudności w kontrolowaniu swojego zachowania, szczególnie w sytuacjach siedzenia, stania, jedzenia, cechują się brakiem koordynacji czynnościowej, chwiejnością w spostrzeganiu, utrudnioną mową , zaburzoną lateralizacją itp. Wychowawczo oddziałujemy przez modelowanie, jak i wzmacnianie jego uwagi poprzez spokojne, dobrze "zorganizowane" zachowanie w obecności dziecka oraz nagradzanie czynności wykonanych w skupieniu. Dyspraksja ( niezdarność ), polega na nieprawidłowym "planowaniu" ruchów, braku koordynacji między nimi. Dzieci z dyspraksją muszą wielokrotnie powtarzać czynności, aby je opanować. Nie wyczuwają dobrze swojego ciała ( tzn. mają zaburzenia schematu ciała), w związku z czym nie wykorzystują jego możliwości., odnosi się wrażenie, że dzieci te mają zwiększoną wrażliwość na ból.

ZACHOWANIE SPOŁECZNE

Życie społeczne dzieci upośledzonych w stopniu lekkim jest z reguły bogatsze niż ich życie intelektualne, a w kontaktach społecznych uzewnętrzniają się ich uczucia oraz dążenia. W zakresie zachowań społecznych dzieci lekko upośledzonych umysłowo obserwuje się labilność emocjonalną i słabą kontrolę nad afektami - co często prowadzi do wybuchów złości i zachowań agresywnych; szybciej niż u zdrowych dzieci występują zniechęcenie i rezygnacja, połączone z płaczliwością ; bierność, zahamowanie, znaczna niepewność siebie, mniej lub bardziej nasilona lękliwość - ale obserwuje się też zachowania skrajnie przeciwne, jak brak dystansu, "lepkość" uczuciową, natrętne zachowanie. Nie są to właściwości wynikające z umysłowego upośledzenia, ale z przeżywanych przez upośledzone dziecko skutków własnego ograniczenia umysłowego. Szczególną właściwością psychiczną tych dzieci jest ich zwiększona zależność od innych ludzi, która wynika ze stosunku społecznego otoczenia do dziecka, ale także z jego stosunku do samego siebie: z niewiary w swoje umiejętności.

Realizacja założeń rewalidacji uczniów upośledzonych umysłowo zakłada :

  • wyposażenie w zasób wiedzy, umiejętności i sprawności wyznaczonych programem, /dostosowanym przez nauczyciela prowadzącego do możliwości intelektualnych dziecka /;
  • przygotowanie do życia, uspołecznienie;
  • rozwijanie osobowości;
  • dostosowanie się do sytuacji w pracy i w dostatecznym stopniu sprostanie wymaganiom tam stawianym;
  • gospodarowanie pieniędzmi;
  • obchodzenie się z urządzeniami użyteczności publicznej i umiejętne z nich korzystanie;
  • wykorzystanie czasu wolnego.

Nauczanie i wychowanie dzieci upośledzonych musi prowadzić nie tylko do opanowania wiedzy i umiejętności niezbędnych do życia i wykonywania zawodu, ale także do ukształtowania umiejętności społecznego zachowania się. Nauczyciel, który pracuje z dzieckiem o obniżonych możliwościach intelektualnych powinien zdawać sobie sprawę z być może całkiem nowej dla niego sytuacji, wymagającej o wiele większego wysiłku, odpowiedniego podejścia, innego spojrzenia na szereg rutynowo dotychczas realizowanych czynności. Musi stać się poniekąd specjalistą w zakresie niepełnosprawności swojego ucznia. Wiąże się to z przygotowaniem całej bazy materiałowo- - dydaktycznej, metod rewalidacyjnych dostosowanych do kompensacji i korygowania różnego rodzaju braków.

Jak nauczyciel powinien reagować na potrzeby ucznia z niepełnosprawnością intelektualną ?

  • okazywać dziecku swoje zainteresowanie,
  • bazować na czynnościach prostych, znanych i lubianych przez dziecko,
  • prowadząc zajęcia pracować na konkretach, uczyć teorii w powiązaniu z praktyką,
  • szukać z dzieckiem porozumienia wszystkimi kanałami komunikacji,
  • stosować pozytywne wzmocnienia,
  • stopniować swoje wymagania w stosunku do ucznia,
  • systematycznie kontrolować wykonywane przez dziecko czynności,
  • nie eliminować dziecka z zajęć, nie stawiać żadnego kryterium uczestnictwa,
  • dostosować swoje działania do możliwości i zainteresowań dziecka,
  • przekazywać krótkie i precyzyjne komunikaty słowne,
  • pozwalać na wielozmysłowe poznanie przedmiotów,
  • pamiętać, że agresja nie jest chorobą wynikającą z upośledzenia umysłowego,
  • każdy przejaw agresji traktować jako sygnał, wołanie o pomoc,
  • pamiętać, że im bardziej nauczyciel wyciszy dziecko, tym trudniej znaleźć mu będzie źródło problemu,
  • nie blokować i nie ograniczać dziecka, korzystać z potencjału danej cechy osobowości,
  • dać dziecku prawo do wyrażania swoich uczuć.

WSKAZÓWKI DO PRACY Z DZIECKIEM O OBNIŻONYCH MOŻLIWOŚCIACH INTELEKTUALNYCH

Organizując pracę z dzieckiem o obniżonej sprawności intelektualnej nauczyciel powinien pamiętać o realizacji pewnych konkretnych zadań, które obejmują: stymulowanie ogólnego rozwoju dziecka;

  • wyrównywanie dysharmonii rozwojowych, korygowanie zaburzonych funkcji, a tym samym ułatwienie dziecku opanowania umiejętności czytania i pisania;
  • ułatwienie dziecku opanowania tych wiadomości, umiejętności, które są przewidziane programem nauczania;
  • zapobieganie powstawaniu wtórnych zaburzeń emocjonalnych w zachowaniu;
  • wyrobienie u dzieci ty cech osobowości, które warunkują dalsze samodzielne funkcjonowanie w systemie szkolnym; rozbudzanie zainteresowań i wyrobienie właściwej motywacji do nauki.
W indywidualnej pracy rewalidacyjnej powinien pamiętać o przestrzeganiu :
  • indywidualizacji środków i metod oddziaływania rewalidacyjnego;
  • powolnego opanowania trudności w opanowywaniu technik szkolnych uwzględniając złożoność procesu czytania i pisania oraz wyuczalność dziecka;
  • korekcji zaburzeń, ćwiczenie funkcji psychofizycznych najgłębiej zaburzonych i najsłabiej opanowanych umiejętności;
  • kompensacji zaburzeń - łączenie ćwiczeń funkcji zaburzonych z ćwiczeniami funkcji niezaburzonych;
  • systematyczności i ciągłości oddziaływania.

Ćwiczenia do indywidualnej pracy z dzieckiem powinny być różnorodne i obejmować wszystkie sfery psychofizyczne:

  1. ćwiczenia sprawności ruchowej i orientacji przestrzennej, koordynacji wzrokowo - - słuchowo - ruchowej, sprawności manualnej jako przygotowanie do nauki pisania;
  2. ćwiczenia analizy i syntezy wzrokowej, pamięci wzrokowej, orientacji wzrokowo - - przestrzennej na materiale konkretnym i literowym;
  3. ćwiczenia percepcji słuchowej, analizy słuchowej, pamięci słuchowej, koordynacji słuchowej i orientacji czasowo- przestrzennej;
  4. ćwiczenia analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej oparte na materiale literowym / ćwiczenia w czytaniu i pisaniu /;
  5. kształtowanie pojęć matematycznych.

KONTROLA I OCENA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA

W przypadku dzieci ze sprawnością intelektualną niższą od przeciętnej konieczne jest dostosowanie zarówno w zakresie formy, jak i treści wymagań. Obniżenie kryteriów jakościowych nie może zejść poniżej podstawy programowej. Zmiany jakościowe w zakresie wymagań programowych powinny być takie, aby w przyszłości pozwalały tym dzieciom na opanowanie wymagań zasadniczej szkoły zawodowej ogólnodostępnej. Wymagania co do formy przekazywania wiedzy mogą obejmować m.in.:

  • omawianie niewielkich partii materiału i o mniejszym stopniu trudności,
  • pozostawianie więcej czasu na jego utrwalenie,
  • podawanie poleceń w prostszej formie, unikanie trudnych, czy bardzo abstrakcyjnych pojęć,
  • częste odwoływanie się do konkretu, przykładu,
  • unikanie pytań problemowych , przekrojowych,
  • wolniejsze tempo pracy,
  • szerokie stosowanie zasady poglądowości,
  • zadawanie do domu tyle ile dziecko jest w stanie wykonać samodzielnie.

W stosunku do dzieci o obniżonych możliwościach intelektualnych zalecenie o dostosowaniu wymagań daje nauczycielowi możliwość postawienia oceny dopuszczającej, gdy na koniec semestru grozi uczniowi ocena niedostateczna. Zalecenia tego nie można jednak traktować jako równorzędnego z nakazem promowania, bowiem to jest zależne od decyzji rady pedagogicznej po uwzględnieniu różnych kryteriów wraz z wkładem pracy dziecka. Na czym w praktyce powinno polegać "dostosowanie wymagań edukacyjnych" w zależności od rodzaju dysfunkcji?

Dysgrafia, czyli brzydkie nieczytelne pismo. Dostosowanie wymagań powinno dotyczyć formy sprawdzenia wiedzy a nie treści. Wymagania merytoryczne co do oceny pracy pisemnej powinny być ogólne, takie same, jak dla innych uczniów, natomiast sprawdzenie pracy może być niekonwencjonalne. Np. jeśli nauczyciel nie może odczytać pracy ucznia, może go poprosić , aby uczynił to sam lub przepytać ustnie z tego zakresu materiału. Może też skłaniać ucznia do pisania drukowanymi literami lub na komputerze.

Dysortografia, czyli trudności z poprawna pisownią pod względem ortograficznym, fonetycznym, interpunkcyjnym itd. Dostosowanie wymagań głównie dotyczy formy sprawdzania i oceniania wiedzy z tego zakresu. Zamiast klasycznych dyktand można robić sprawdziany polegające na : - uzasadnianiu pisowni wyrazów odwołując się do znajomości zasad ortograficznych, - ocenianiu odrębnie merytorycznej strony pracy i odrębnie poprawności pisowni, nie wpisując tej drugiej oceny do dziennika. W żadnym wypadku dysortografia nie uprawnia do zwolnienia ucznia z nauki ortografii i gramatyki.

Dysleksja, czyli trudności w czytaniu. Nauczyciel widząc trudności dziecka może :

  • odpytać go czytania na osobności, a nie przy całej klasie,
  • nie ponaglać, nie krytykować, nie zawstydzać,
  • nie mobilizować stwierdzeniami: "jak się postarasz, to będzie lepiej",
  • nie zadawać do domu obszernych czytanek do opanowania.

Dyskalkulia, czyli trudności w liczeniu. Oceniamy przede wszystkim tok rozumowania, a nie techniczną stronę liczenia, uczeń ma bowiem skłonność do przestawiania kolejności cyfr w liczbie i przez to jej zapis jest błędny. Zły wynik końcowy wcale nie świadczy o tym, że dziecko nie rozumie zagadnienia. Dostosowanie wymagań będzie więc dotyczyło tylko formy sprawdzenia wiedzy poprzez koncentrację na prześledzeniu toku rozumowania w danym zadaniu i jeśli jest on poprawny - wystawienie uczniowi oceny pozytywnej.

Podsumowując chciałabym podkreślić, iż żadna ocena nawet ta najwyższa nie jest w stanie zapewnić doznań , jakie odczuwa dziecko mające trudności w nauce, bądź dziecko o ograniczonych możliwościach intelektualnych /wbrew pozorom często mające świadomość sowich braków/ jak życzliwość, atmosfera spokoju, zrozumienie i akceptacja ze strony nauczyciela. Emocjonalna wrażliwość tych dzieci skrywana pod cienkim płaszczem lekceważenia, bądź arogancji sprawia, że są one bardzo podatne na przeżycia stresowe zwłaszcza w związku z niewłaściwym stosunkiem wyśmiewających się z nich rówieśników, pokazujących swą wyższość umysłową. Wobec tego w ocenach dziecka o obniżonym poziomie umysłowym winny przeważać oceny pozytywne, gdyż tylko takie spełnią funkcję wychowawczą, dydaktyczną, społeczną i rewalidacyjną. Ocena negatywna często pogłębia bierność ucznia i brak wiary we własne siły. Ponadto ocena taka jest oznaką, iż dziecko nie jest w stanie podołać narzuconym mu przez nauczyciela wymaganiom, co nasila u niego kompleks niepełnowartościowości, a nauczycielowi sugeruje nieumiejętne dostosowanie wymagań względem ucznia. Tak więc specyfika oceniania tych dzieci w warunkach szkoły masowej polega na przesunięciu punktu ciężkości z funkcji dydaktycznej na funkcję wychowawczą i rewalidacyjną.